Euclid աստղադիտակը հրապարակել է ավելի քան մեկ միլիարդ տիեզերական օբյեկտի տվյալներ
ESA-ի DR1-Foundation թողարկումն ընդգրկում է 13 ամսվա դիտարկումներ, ավելի քան 900 միլիոն գալակտիկա և շուրջ 15 հազար գրավիտացիոն ոսպնյակի թեկնածու։
Լուսանկարի հեղինակ և արտոնագիր
Լուսանկար: ESA/Euclid/Euclid Consortium/NASA/ERO2024 and Melina Thévenot, NGC 2071 Euclid, processed in January 2025, CC BY-SA 4.0; archival image · Լուսանկարի աղբյուրը · Լիցենզիա: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (CC BY-SA 4.0)Եվրոպական տիեզերական գործակալությունը 2026 թվականի նոյեմբերի 12-ին հրապարակել է Euclid տիեզերական աստղադիտակի դիտարկումների առաջին խոշոր հավաքածուն։ DR1-Foundation անվանումը ստացած տվյալները գիտնականներին հնարավորություն են տալիս ավելի լայն մասշտաբով ուսումնասիրել Տիեզերքի կառուցվածքը։ Դրանք ներառում են մոտ 13 ամսվա դիտարկումներ և ավելի քան մեկ միլիարդ աստղագիտական օբյեկտից ստացված լույսի մասին տեղեկություններ։ Լայնածավալ հետազոտությունն ընդգրկում է երկնքի շուրջ 1900 քառակուսի աստիճան՝ տեսանելի մակերեսով համարժեք մոտ 9500 լիալուսնի։
Կատալոգում կան ավելի քան 900 միլիոն գալակտիկա, ուժեղ գրավիտացիոն ոսպնյակների շուրջ 15 հազար թեկնածու և ավելի քան 60 միլիոն հավանական քվազար։ Հրապարակվել են նաև ավելի քան 160 միլիոն աղբյուրների սպեկտրներ։ Սակայն այս մեծ թվերը դեռ չեն նշանակում, որ բոլոր թեկնածուները հաստատված հայտնագործություններ են. դրանց բնույթը պետք է ստուգվի հետագա գիտական վերլուծությամբ։
Euclid-ի հիմնական նպատակը գալակտիկաների լայնամասշտաբ բաշխման քարտեզագրումն է և մութ նյութի ու մութ էներգիայի ուսումնասիրությունը։ Աստղադիտակը համադրում է տեսանելի լույսով ստացված պատկերներն ու մոտ ինֆրակարմիր տիրույթի չափումները։ Սպեկտրոսկոպիան լույսը բաժանում է տարբեր ալիքային երկարությունների, ինչի շնորհիվ հնարավոր է գնահատել հեռավոր օբյեկտների հեռավորությունը։ Այդ տվյալները հետագայում կօգնեն կառուցել տիեզերական ցանցի եռաչափ քարտեզ և հասկանալ, թե ինչպես են ձևավորվել Տիեզերքի խոշոր կառուցվածքները։
Ուժեղ գրավիտացիոն ոսպնյակավորումը հետազոտության մեկ այլ միջոց է։ Երբ առջևում գտնվող զանգվածեղ գալակտիկան շեղում է ավելի հեռավոր օբյեկտի լույսը, այդ աղավաղումը թույլ է տալիս գնահատել գալակտիկայի զանգվածը, ներառյալ անտեսանելի նյութը։ Euclid-ի ընդարձակ հավաքածուն հնարավորություն կտա այդ հազվադեպ երևույթները ուսումնասիրել ոչ միայն առանձին օրինակներով, այլև վիճակագրորեն։
Առաքելությունը մեկնարկել է 2023 թվականին։ ESA-ի տվյալներով՝ հրապարակված դիտարկումները կազմում են վեցամյա ծրագրի համար նախատեսված երկնքի մակերեսի ընդամենը մոտ 14 տոկոսը։ Հետևաբար սա կարևոր մեկնարկային փուլ է, ոչ թե Տիեզերքի արդեն ավարտված քարտեզ։ Ավելի ամբողջական Data Release 1-ը սպասվում է 2027 թվականի կեսերին և պետք է ներառի նոր չափումներ, այդ թվում՝ թույլ գրավիտացիոն ոսպնյակավորման ուսումնասիրության համար։
Հրապարակման արժեքը մեծ տարածքային ընդգրկումն ու դիտարկումների խորությունը համատեղելու մեջ է։ Գիտնականները կկարողանան որոնել հազվադեպ օբյեկտներ և միաժամանակ ուսումնասիրել ընդհանուր օրինաչափությունները։ Սակայն տիեզերաբանության համար վերջնական հետևությունները դեռ պահանջում են մանրամասն հետազոտություններ։